1/18/2016

Qarabağ şəhidləri


Biz az yaşayırıq ki, Vətən çox yaşasın!

Nahir Ənvər oğlu Axundov Məktəb Qarabağ şəhidi Nahir Axundov adını daşıyır.
974-cü il martın 1-də anadan olub.Lənkəran hərbi komissarlığının nəzdində sürücülük məktəbini bitirdikdən sonra Milli Ordu sıralarına çağırılıb.Kəşviyatçılar dəstəsində xidmət edib. İlk döyüşü 1992-ci il avqust ayının axırlarında Laçında qarşılayıb. Həmin il oktyabr ayının 19-da Laçın rayonunun sarıbala yüksəkliyi uğrunda döyüşlərdə xüsusi igidlik göstərmişdir .Az sonra Yaralanmış və çoxlu qan itirdiyindən həyatını xilas etmək mümkün olmamışdır.1992-ci il oktyabırın 21-də doğma yurdunda- Boladi kəndində torpağa tapşırılmış.
                           İLYAS HAŞIM oğlu QASIMOV

  1974-cü ıil oktyabırın 23-də anadan olub.Əvvəl kənddəki I saylı orta məktəbin doqquzuncu sinifini(1989),sonralar Lənkəran 113 saylı kənd orta texniki peşə məktəbini bitirmişdir.Bir il sonra Milli Ordu sıralarına çağırılmış, Gəncə hərbi alayında xidmət etmişdir. 1992-ci il avqustun 30-da Ağdərə doyüşlərində yaralanmış sentyabırın 12-də hərbi qosbitalda vəfat etmişdir 

                        SƏFƏRƏLİ RAFİQ oğlu NƏCƏFOV

 1973-cü il martın 15-də anadan olmuş, 1990-cı ildə kəndəki I saylı orta məktəbi bitirmişdir.Hərbi xidmətə əvvəl Ukraynada , sonralar Azərbaycan Resbublikasında başlamışdır.1993-cü il sentyabrın 27-də Ağcəbədi uğrunda döyüşlərdə qəhramancasına həlak olmuşdur.

                         BAHADIR TEHRAN oğlu HƏSƏNOV 

 1973-cü il martın 12-də anadan olmuş.1990-cı ildə kəndəki məktəbi bitirdikdən sonra Bakı Dənizçilik Məktəbində daxil olmuşdur . Sonralar təhsilini Bakı Ali hərbi Dənizçilik məktəbində davam etmiş , Xəzər Dənizçilik İdarəsində işləmişdir . 1993-cü ildən baş leytinant rütbəsində hərbi xidmətə çağrılmış 1995-ciiyulun 14-də Beyləqanda döyuş tapşırığını yerinə yetirərkən 
həlak olmuşdur.

                         ŞADİL FƏRMAN oğlu AĞAYEV 

  1972-ci il sentiyabırın 7-də anadan olmuş,1989-cu ildə kənd orta məktəbini bitirmişdir.Evlərinə yazdığı məktubda Laçında döyüşdüyünü bildirmişdir. 1992 -ci ildə itgin düşmüşdür.

                           ŞAHMAR RƏHMƏT oğlu MİRZƏYEV 

     1974-cü il fevralın 2-də anadan olmuş,1991-ci ildə kənddəki orta məktəbini bitirmişdir.1992-ci ildə Milli Ordu sıralarına çağrılmış, Kəlbəcər döyüşlərində iştirak etmişdir. 1993-cü ildə itigin düşmüşdür.

                                NAİL ZAKİR oğlu CABBAROV. 

 1974-cü il noyabrın 8-də anadan olmuş, 1991-ci ildə kənd orta məktəbini bitirmişdir. 1993-cü ildən Milli Ordu sıralarınada xidmət edirdi.Beylaqan uğrunda döyüşlərdə iştirak etmişdi. 1994-cü ildə itgin düşmüşdür.

                           ELŞƏN AYDƏMİR oğlu RƏHMANOV 

 1975-ci il dekabırın 6-da anadan olmuş,1992-ci ildə kənd orta məktəbini bitirmişdir. 1993-cü ildən Milli Ordu sıralarına xidmət edirdi . 1994-cü ildə itgin düşmüşdür

   Əkberov Samid Asif oglu 1983-cu il yanvar ayinin 23-de Lenkeran rayonunun Boladi kəndinde ziyali ailesinde anadan olmushdu.Vetene leyaqetle xidmet göstermek üçün herbçi olmaq isteyi onun yolunu Heyder Eliyevin adini dasiyan Ali Herbi Mektebden saldı.O,bu herbi mektebi ela qiymetlerle bitirib torpaqlarimizin azadliğı uğrunda aparılan mubarizəyə qoşularaq ön cebheye yollanmışdı.4 il idi ki,düşmenle üz-üze idi.2008-ci il noyabr ayının 8-de 17:30 radələrində Füzuli rayonunun Seyid Ehmedli kendinde takım komandiri,baş leytenant Samid Ekberov xidmeti vezifesini yerine yetirerken düşmen snayperi terefinden başından ağır gülle yarası alır.Samid Füzulideki herbi hospitala aparılarken yolda kechinmisdir.Azerbaycan Respublikasının erazi bütovluyü ugrunda gosterdiyi xidmete göre ona ölümünden sonra şehid statusu verilmishdir.Allahdan şehidimize rehmet dileyirik,qebri nurla dolsun...

Habil Mirzəhüseyin oğlu Sadıqov, Rüfət Balaxan oğlu Xankişiyev, Rauf Mahmud oğlu Şərifov, Vuqar Qubad oğlu Mirzəyev,Cəmil Mədəsən oğlu Əsədov qarabağ döyüşlərində yaralanmış,doğma kəndlərinə qəhraman kimi qayıtmışlar.
       İbtidai hərbi hazılıq sahəsində uğurlara görə məktəb1986-cı ildə SSRi Xalq Təsərüfatı Nailiyyətləri Sərgisinin iştirakçısı olmuş, sərginin mükafatına layiq görülmüşdür. 

11/25/2015

Fizikanın tədrisində İKT-dən istifadə(Seyran Əliyev)

Fizikanın tədrisində İKT-dən istifadə

Mənbə: www.tehsilproblemleri.com
Seyran Əliyev, Lənkəran rayon Boladi kənd 1 ¹-li tam orta məktəbin fizika müəllimi
Seyran Əliyev,
Lənkəran rayon Boladi kənd 1 ¹-li tam orta məktəbin fizika müəllimi
Müasir dövrdə fizka elmi-texniki tərəqqinin aparıcı qüvvəsidir. Buna görə də şagirdlərin orta məktəbdə aldıqları biliklərin fəaliyyət dairəsini maksimal dərəcədə genisləndirməyə ehtiyac vardır. Bu sahədə laboratoriya işlərinə geniş ehtiyac olsa da bir sıra məktəblərdə demək olar ki, laboratoriya avadanliqlari qeyri-işlək vəziyyətdədir. Lakin bilirsiniz ki, artiq bütun məktəblərə kompyuter dəstləri və elektron dərslik verilmişdir. Artiq asağı siniflərdə də informatika dərsinin tədrisi şagirdlərə fizika dərsində elektron dərsliklərindən müstəqil surətdə istifadə etməsini təmin edir. Bu da fizika dərsində şagirdə elektron dərslikdən istifadə etmək qaydasını öyrətmək üçun sərf olunan əlavə vaxt itkisini aradan qaldırır. Özundə laboratoriya işləri ilə yanaşı testlər, fiziki hadisələrin modelləşdirilmiş videogörüntüsü, fizika qanunları və düsturları, eləcədə alimlər haqqında məlumatlari toplayan fizika elektron dərsliyi ilə dərsi çox effektiv şəkildə keçirtmək olar. Elektron dərslik çox mükəmməl hazirlanmisdir. Burada lazımi məlumatı mündəricat və ya sorğu vasitəsi ilə tapib, muxtəlif səsli və yazılı qeydlər edə bilərik. Elektron dərslikdən istifadə qaydasi dərsliyə aid metodik vəsaitdə olduğu üçün bu barədə çox danismaq istəmirəm. Sadəcə bunu əlavə edə bilərəm ki, dərslikdə olan videomaterialları əvvəlcə səssiz rejimdə sagirdlərə nümayiş etdirməklə şagirdlərə videomaterialda hansı fiziki hadisədən, hansi qanunun doğruluğunun yoxlanılmasından və s. bəhs olunduğu haqda sual vermək, bu hadisənin izahını soruşmaq olar. Şagirdlərin cavabından sonra fraqmenti səsli rejimdə təkrar nümayis etdirmək yaxsi olardi.
Təbii ki, multimedia dərslikləri elə hazırlanıb ki, nəzərdə tutulmüş laboratoriya işlərindən əlavə təcrübələr aparmaq mümkün deyil. Dərs zamanı internetdəki fizika resurslarina da müraciət etmək olar. İnternetdə Azərbaycan dilində fizika fənninə aid resurslar azda olsa vardır.
Hər hansı qanunun, eləcədə ixtiyari bir hadisəninn şagirdlər tərəfindən daha aydın qavranılması, müstəqil olaraq virtual təcrübələrin aparılması üçün Crocadil Physics proqramı gözəl bir proqramdır. Proqramda fizikanın “Dinamika”, “Optika” və “Elektrik” bölməsiinə aid təcrübələr aparmaq olar. Bu proqramınn pulsuz versiyasını hər kəs internetdən tapıb yükləyə bilər. Proqramı hazırladığım www.azfizik.narod.ru saytındakı “Fiziklər üçün proqram” bölümündən də yükləyə bilərsiniz (http://azfizik.narod.ru/fiziklr_n_proqram/ . Proqram rar formatında olduğu üçün öncə kompyuterə Winrar proqramı yüklənilməlidir. Proqramla işləməyi öyrənmək üçün saytda videodərslik də yerləşdirilmişdir.)
Crocadil Physics proqramında elektrik bölməsinə baxaq. Nümünə üçün naqillərin paralel birləşməsində dövrənin bütün hissələrində gərginliklərin eyni (U=U1=U2) olduğunu, ümumi cərəyan şiddətinin isə dövrənin budaqlanmış hissələrindəki cərəyan şiddətlərinin cəminə bərabər olmasını (I=I1+I2) yoxlayaq. Proqramı çalışdırdıqdan sonra Toolbars bölümündən düyməsini seçirik. Alətlər panelində elektrik bölməsindəki laboratoriya işlərini aparmaq üçün avadanlıqlarının piktoqramlarını görmüş olarıq.
Təcrübəmiz üçün lazımı avadanlığın üzərində mausun sol düyməsini sıxılı saxlamaqla həmin obyekti işçi səhifəsinə sürüşdürüb gətiririk. Batareykalar, reostat, elektrik açarı və iki elektrik lampasını işçi səhifəyə gətirib, onları naqillərlə şəkildəki kimi birləşdirək. Dovrənin həm umumi, həmdəki budaqlanmış hissələrində olan lampalardakı gərginlik və cərəyan
Şəkil
Şəkil
şiddətlərini ölçmək üçün voltimetr və ampermetr daxil edək. Bu cihazları baş menyudakı Measure menyusundan Ad meters – Ampermetr və Voltmetr menyusundan daxil edə bilərik. Şəkildə olduğu kimi voltmetrlər dövrəyə paralel, ampermetrlər isə ardıcıl qoşulur.
Şəkil
Şəkil
Proqramda artıq naqilləri və detalları düyməsi ilə silə bilərik. Dövrədəki voltmetrlərin və ampermetrlərin göstərişinə əsasən görünür ki, paralel birləşmədə dövrənin bütün hissələrində gərginliklərin qiyməti eyni, ümumi cərəyan şiddəti isə ayrı-ayrı hissələrdəki cərəyan şiddətlərinin cəminə bərabərdir. Reostat vasitəsi ilə cərəyan şiddətini dəyişməklə yuxarıdakı ifadənin doğruluğunu birdaha görmüş oluruq. Bütün bunları şagirdlərə göstərdikdə və ya şagirdlər özləri bu təcrübələri virtual yerinə yetirdikdə bu kimi dərslər onlar tərəfindən daha anlaşıqlı qavranılır.
Crocadil Physics proqramında “Dinamika” bölməsindən də bir təcrübəyə baxaq. Nümünə üçün riyazi rəqqasın hərəkətini izləyək. Bunun üçün Toolbars bölümündən
düyməsini seçirik.
Şəkil
Şəkil
Sonra alətlər panelindən
Şəkil
Şəkil
obyektini işçi sahəyə gətiririk. Alətlər panelində rəqqasin amplitudunun, uzunluğunun və sapdan asılmış kürənin kütləsinin qiyməti verilmişdir.
Şəkil
Şəkil
Bu qiymətləri dəyişmək olur. Riyazi rəqqası tarazlıqdan çıxarıb onun dövretmə periodunu qeyd edirik Sonra yükün kütləsini dəyişmədən sapın uzunluğunu 4 dəfə artırmış olsaq, rəqs periodunun 2 dəfə artdığını görmüş olarıq. Yükün kütləsini dəyişdikdə riyazi rəqqasın periodunun dəyişmədiyini görərik. Beləliklə şagirdlər hadisənin modelini izləyib, ölçmələrdən aldıqları qiymətlərdən öyrənirlər ki riyazi rəqqasın dövretmə periodu yükün kütləsindən asılı olmayıb sapın uzunluğunun kökaltısı ilə düz mütənasibdir.
Laboratoriya işləri və təcrübələri aparmaq üçün www.portal.edu.az saytında olan materiallardan da istifadə etmək olar. Saytın “Fizika” bölümündə olan təcrübələr və testlər çox gözəl hazırlanmışdır. Bu işlər orta məktəb proqramına uyğun olmaqla yanaşı, şagirdlərin yaş həddinə də uyğundur. Həmin təcrübə işləri ilə həm online rejimdə çalışmaqla yanaşı, eyni zamanda öncədən onları kompyuterin yaddaşına yükləyib, sonradan internet olmadan belə çalışdırmaq olur. Saytda aşağıdakı təcrübə işləri vardır:
Cisimlərin elektriklənməsi
Elektrik dövrələri
Ətalət
Maye və qazların genişlənməsi
Müstəvi güzgülər
Səthi gərilmə qüvvəsi
Ümumdünya cazibə qanunu
Xətti harmonik assilyator
Elektrik mühərriyi
Temperatur
Bərabərtəcilli hərəkət
Elektrik sahəsi 
Atmosfer təzyiqi
Temperatur (müəllimlər üçün)
Bərabərtəcilli hərəkət (müəllimlər üçün)
Elektrik sahəsi (müəllimlər üçün)
Atmosfer təzyiqi (müəllimlər üçün)
Elektrik mühərriyi (müəllimlər üçün)
Arximed qanunu
Bernulli qanununun tətbiqi
İnternet resurslarından www.shagird.info saytından da istifadə etmək olar. Saytın “Fizika” bölümündə VII-XI siniflər üçün mövzular üzrə interaktiv testlər yerləşdirilmişdir.
Bəzən İnternetdə Azərbaycan dilində resursların az olduğundan gileylənirik.
Halbuku həmin boşluqları biz müəllilər doldurmalıyıq. Bunun üçün hazırladıqımız elektron materialları yerləşdirmək üçün pulsuz domenlərdə sayt və ya bloqlar yaradıb, orda yerləşdirə bilərik. Əgər bu cür saytlar yaratmaq problem yaradırsa, hazırladığınız materialları yuxarıda adı çəkilən saytlara göndərə bilərsiniz.
Təhsil Nazirliyinin xətti ilə orta məktəblərin internetlə təmin olunması müəllim və şagirdlərə geniş imkan açır. Sevindirici haldır ki, artıq bir çox fənnlər üzrə müəllimlər sosial şəbəkələrdə ixtisasları ilə bağlı qruplarda birləşir, mütəmadi olaraq telekonfranslar keçirirlər. Bu qruplarda müəllimlər təcrübələrini və hazırladıqları elektron materialları paylaşır, bir-birilərinə yardımçı olurlar. Bu qruplardan ixtisasıniz üzrə testlər, virtual laboratoriya işləri, təqdimatlar və s götürə bilərsiniz. Belə qruplardan aşağıdakıları göstərmək olar.
www.facebook.com/groups/Fizikamuellimleri/ (Fizika müəllimləri üçün )
www.facebook.com/groups/inf.muallim/ (İnformatika müəllimləri)
www.facebook.com/groups/438756822854995/ (Sinif müəllimləri)
Ümumiyyətlə kompyuter texnologiyasi tədris prosesinin təskili üçün çoxlu yeni imkanlar verir. Belə ki, təkcə elektron dərsliklərlə kifayətlənmək lazim deyil. Məsələn kompyuterin köməyi ilə ən sadə halda POWER POİNT və ya digər qrafika proqramlardan istifadə etməklə müxtəlif fiziki hadisələrin üçölçülü modellərini qurmaq, müxtəlif animasiyalar yaratmaq olar. Bu kimi materiallar sagirdlərə keçdikləri mövzuları mənimsəməyə və bu mövzu barədə duzgun fikir yürütməyə böyük kömək edir. “PowerPoint” proqraminda “Hyperlink” mənyusundan istifadə etməklə yaratdiğimiz testlərə interaktivlik vermək olarki, sagird seçdiyi cavabı vurduqda monitora cavabin səhf və ya düzgün olduğu barədə informasiya çıxsın. Bunun üçün POWER POİNT proqramında ayrılıqda iki fayl yaradırıq. Faylın birində “Cavab doğrudur!”, digərində isə “Cavab səhfdir!” slaydı yaradıb, onlara animasiya və səs effektləri veririk. Sonra proqramda yeni bir fayl açıb diaqramlar daxilində testlər hazırlayırıq. Səhf cavablar – ayrı-ayrılıqda seçib, “Hyperlink” (Qipersılka) menyusundan istifadə etməklə “cavab səhfdir” faylı ilə bağlantı qururuq. Eyni qayda ilə testlərin düzgün cavablarınada “Cavab düzdür” faylı ilə bağlantı qururuq. Beləliklə şagird cavabi seçdikdə ekrana cavabın səhf və ya doğru olması barədə məlumat çıxır.
Bu isə qısa müddət ərzində sagirdin özü-özünü çoxlu suallarla yoxlaması deməkdir.
Gəlin etiraf ədək ki, ənənəvi dərsdən fərqli olaraq, interaktiv metodla və kompyuter texnologiyasi ilə keçilən dərs şagirdlər üçun də maraqlıdır. Bu vasitələrdən istifadə etməklə sagirdlərdə bu fənnə böyük maraq oyatmaq olar.
Filed in: DƏRS NÜMUNƏLƏRİ - FİZİKA

Xalqa həsr olunan ömür (Kəmalə Səfərova)

                                  Xalqa həsr olunan ömür
  Hər bir xalqın milli mənsubiyyəti onun qürur mənbəyidir.
  Mən həmişə fəxr etmişəm, bu gün də fəxr edirəm ki, MƏN AZƏRBAYCANLIYAM.
                                                                                                                         Ümummilli  Lider
     Hər bir insan dünyaya fərd  kimi  gəlir, şəxsiyyət kimi formalaşır. Lakin insanların az bir qismi öz idrak proseslərinin inkişafı ilə digərlərindən seçilib fərdiyyətə çevrilir. Hər elmli insan, eyni zamanda hər siyasətçi fərdiyyətə çevrilə bilmir. Tarix hər 100 ildən bir dahi, fenomenal şəxsiyyətlər yetişdirir və XX yüzillikdə də, bu bizim xalqın payına düşüb.
     Həmin tarixi şəxsiyyət XX yüzilliyin əvvəllərində (1923) Naxçıvan torpağında dünyaya göz açıb. Dahi səxsiyyət, Müdrik siyasətçi, Ümummilli Lider Heyder Əlirza oğlu Əliyevin ömür yolunu bütün xalq bilir və öz xilaskarını sevir.
     Bu gün biz Ulu Öndərin hakimiyyətə gəlişinin 45-ci ildönümünü qeyd edrik. Şəxsən mənim üçün ikiqat bayramdır. Çünki 14 iyul həm də mənim dogum tariximdir. Bununla mən qürur hissi duyuram və sevinirəm ki, mənim dünyaya gəldiyim tarix Ulu Öndərimizin hakimiyyətə gəldiyi gün və ayla üst-üstə düşür.
     45 ildə görülən işlər göz qabağındadir. 1969-cu ildə Heydər Əliyev Azərbaycan Kommunist Partiyasının I katibi seçilmişdir. Ulu Öndərin I katib seçilməsindən sonra Azərbaycanın həm siyasi, həm iqdisadi, həm də aqrar həyatında müsbətə doğru köklü dəyişikliklər baş vermişdir.
     Xalqı üçün gördüyü işlər, 1991-ci ildə xalqın çağırışına səs verməsi, Azərbaycanda o vaxtı baş verən siyasi proseslərə məntiqi cavabı, 1993-cü ldə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçilməsi, 1994-cü ildə may ayında məhz onun siyasi bacarığı sayəsində Atəşkəsin elan olunması, elə həmin ilin 20 sentyabrında “Əsrin Müqaviləsi” adlı  neft kontraktının  imzalanması, 1995-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Konstitutsiyasının qəbulu,  Şərqdə ilk dəfə Azərbaycanda ölüm hökmünün ləğv edilməsi, Cəmşid Naxçıvanski adına hərbi məktəbin açılması və s Ulu Öndərin Azərbaycanın daxilində gördüyü işlərin bir hissəsi idi.
      70 il totalitar cəmiyyətdə yaşamağımız bizi özümüzdən və milli psixoloji fikirlərdən ayrı salmışdı. Bizi özümüzə, eyni zamanda Azərbaycanı bizə Ulu Öndərimiz qaytardı. Məhz Ümummilli Liderin apardığı müdrik daxili və xarici siyasəti nəticəsində kölə psixologiyasına son qoyuldu.
      90-cı illərin əvvəllərində xarici dövlətlər Azərbaycan adlı ölkəni demək olar ki, tanımırdılar. Bu gün  müstəqil dövlətimizin 24 yaşı var və ölkəmizin xaricdə necə taninmasını izah etməyə ehtiyac yoxdur. Çünki faktlar danışır. Bu günə qədər ölkəmizdə keçirilən bir çox beynəlxalq festivallar, 2012-ci il Avroviziya müsabiqəsi, Bakı 2015  ilk Avropa oyunları, xüsusilə  açılış və bağlanış məarasimləri, Milli Olimpiya Kompleksindən ucalan atəşfəşanlıq bütün dünyaya səs saldı. 70 000 könüllünün ilk Avropa oyunlarındakı təşkilatçılığı gənc nəslin Heydər Əliyev siyasi kursunu dəstəkləməsinə və Azərbaycanın parlaq gələcəyində Heydər Əliyev nəfəsinin duyulmasına bariz nümunə idi.
      1969-cu il 14 iyul  və 2015-ci il 14 iyul. Bu tarixlər arasındakı müddətdə Azərbaycan adlı ölkənin siyasi, sosial, iqdisadi, mədəni, elmi həyatına baxış keçirəndə elə bir an yoxdu ki, orada Heydər Əliyev nəfəsi duyulmasın. Onun həyatı və fəaliyyəti haqqında hamının geniş məlumatı var. Bir psixoloq kimi diqqəti daha incə məqamlara yönəltmək istərdim. Ümummilli liderimiz təkcə siyasi sahədə öz sözünü deməmişdi. Onun çıxışlarını dinləyərkən heyrətlənməyə bilmirdin. O iqdisadiyyatçı ilə danışanda elə bilirdin iqtisadçıdır, ədəbiyyatçı ilə danışanda elə bilirdin ədəbiyyatçıdır və s Bu siyahını hələ çox uzatmaq olar. Güclü fenomenal yaddaşı, yumor hissi, ömrünün sonuna qədər heç bir kağız-qələmdən istifadə etməməsi, bədahətən etdiyi çıxışlar ona olan platonik sevginin təməlini qoyub.
     Orta məktəb illərindən Ulu Öndərimizin həyat və fəaliyyətini izləyirəm. Deyirlər ki, həyatda ideal yoxdu. Ancaq mən buna inanmıram. O mənim idealımdır. Bu gün mən rayonun ictimai həyatında fəal iştirak edən psixoloqlardan biriyəm. Deməli, səhv etməmişəm
                                                 Lənkəran rayon, Boladi kənd 1 saylı orta məktəbin psixoloqu

                                                    Kəmalə Səfərova  

1/19/2015

Məktəbimizdə 20 Yanvar tədbiri

Lənkəran rayonun Boladi kənd 1 saylı tam orta məktəbində  20 Yanvar Faciəsinə həsr olunmuş tədbir keçirilib. Tədbir görüntülərini aşağıdan izləyə bilərsiniz
                                          
                                                                        I hissə

II hissə 

III hissə

 

11/19/2014

Lirikada Fizika



"Lirikada fizika və dünyəvilik"



 Fizika və lirika elm olaraq özünün inkişafını antik dövr mədəniyyətinin təşəkkülü dönəmlərindən tapmışdır. Hər iki sözün leksik mənası və etmioloji məəyi yunan dilinə məxsusdur. “Fizika” sözü yunanca “fyuzis” – təbiət deməkdir. Lirika isə "lira" sözündən olub, yunanca simli musiqi alət deməkdir. Fizika sözünü dünya elminə qədim yunan filosofu Aristotel gətirmişdir. Azərbaycan dilinə isə ilk dəfə “fizika” sözünü XI əsdə yaşamış Azərbaycanın dahi filosofu Bəhmənyar əl-Azərbaycani gətirmişdir. Şərq ədəbiyyatında isə lirik şeirlərə rübai şeirlər də deyilir. Rübab da ərəb sozu olub, simli alətin adidir.

 Zaman keçdikcə bu iki termin məna genişlənməsinə səbəb olaraq hər biri geniş anlamda bir elm sahəsini öz ağuşuna almışdır. Lakin bu elmləri bir-birinə bağlayan gözəgörünməz tellər mövcud olmuşdur.

 Fizika təbiət hadisələrini müşahidə, eksperiment və nəzəriyyə əsasında öyrənir. Əldə olunan biliklər isə elmdə yeni-yeni kəşflərə zəmin yaradır. Ədəbiyyat isə həyatı bədii obrazlarla əks etdirən söz sənətidir ki, bu da iki yerə ayrılır: şifahi və yazılı ədəbiyyat. Fizikada müşahidə üsulu hadisələrin gedişinə müdaxilə etmədən onların hiss üzvlərimiz vasitəsilə duyulmasıdır. Ədəbiyyatda isə lirik novun əsas əlaməti müəllifin hiss-həyacanlarının, fikir və arzularının ifadəsidir. Lirik əsərdəəyyən bir hadisədən danışılmır. Eynilə fizikanın müşahidə üsulunda olduğu kimi burada hadisədən alınan təsir və onun nəticəsində şairin qəlbində yaranan hisslər öz əksini tapir. Lirik seirin əsas qəhrəmanı müəllif özüdür. Ədəbiyyatda buna lirik qəhrəman deyilir. Lirik qəhrəmanların poetik düşüncəsi adətən mifik, dini, dünyəvi və praqmatik düşüncələr əsasında formalaşır. Mifik və dini düşüncədə yazan şairlər dünyanın dərkində romantizmə daha çox üstünlük verirlər. Romantizm isə insanın ağıl və məntiqlə deyil, hissləri ilə hərəkət etməsidir. Dünyəvi düşüncəyə sahib olan şairlər isə öz şeirlərində təbiəti əsasən özünə istinadən vəsf edərək, real həyat nümunələrindən istifadə edirlər.

 Klassik və müasir Azərbaycan poeziyasında bir çox şairlərin şeirlərində dünyanın dərki əsasən dini və ya mifik düşüncələrin dərki əsasında verilmişdir. Azərbaycan aşıq poeziyasının ünlü şairlərindən olan Aşıq Ələsgərin şeirlərində dünyanın yaranışının dini təfəkkür əsasında izahı öndə dayanır:

 Yerin, göyün, ərşin, kürsün, insanın   



 Künhü, bünövrəsi ay nədən oldu?

 Yeri göydən, göyü yerdən kim seçdi?

 Hikmətin dəryası ay nədən oldu?



 Yeddi qat göy nə növ quruldu?

 Neçə qəndil, neçə sütun vuruldu?

 “Sən kimsən?”, “Mən kiməm?”-

 kimdən soruldu?

 Ustadlar ustası ay nədən oldu?

 Qeyd edildiyi kimi fizika dünyəvi elmdir. Lakin bəzən təbiət hadisələrinin dərkinin çətinliyi dünyəvilik, ümumubəşərilik baxımından fizikanın duyumunu arxa plana keçirir. Fizikanın elm kimi asan və ya çətin qavranılması birbaşa təfəkkürlə bağlıdır. Əslində çox qədim tarixə malik olan bu elm dərinliyi, çox şaxəliliyi, harmoniyası ilə bütün dövrlərdə filosofları maraqlandırmışdır. Bu filosof şairlərdən biri və birincisi Azərbaycan və dünya ədəbiyyatında nadir incilər yaratmış, klassik Azərbaycan ədəbiyyatının siması Nizami Gəncəvidir. Şeyx Nizami fizikanı, astronomiyanı, tibbi, şəriəti dərindən bilən, dərk edən böyük alim olmuşdur. Ədəbiyyatçılar Nizami Gəncəvinin “Xəmsə”sindəki obrazların, tarixçilər isə tarixi hadisələrin və digər detalların tədqiqatını aparsalar da fiziklər Şeyx Nizaminin əsərlərindəki təbiət qanunauyğunluqlarının necə məharətlə verildiyinin fərqində olurlar. Qısası ədəbiyyata az-çox bələd olan bir fizik böyük Nizami haqqında bu sözləri deyər: “Nizami Gəncəvi böyük şair olaraq fizikanı, dünyəvi elmləri dərindən bildiyindən, yazmış olduğu əsərlərində təbiət qanunlarını nəzmə çəkmişdir”. Fizikanın müxtəlif tədqiqat sahələri ilə məşğul olan alimlər də sübut edirlər ki, kəşfi hansısa alimlərin adı ilə bağlı olan bir sıra fiziki hadisə və qanunauyğunluqları Nizami Gəncəvi onlardan xeyli qabaq öz əsərlərində vermişdir. Məsələn, Nizaminin “Xosrov və Şirin” əsərindən bir parçaya diqqət edək:

 Maqnit olmasaydı eşqin əsiri,

 Çəkməzdi özünə dəmir zənçiri.

 Kəhrəbanın eşqə düşməsə canı,

 Belə cəzb etməzdi quru samanı.

 Dünyada göhvər var, daş var nə qədər,

 Onlar nə bir saman, nə dəmir çəkər.

 Bu saysız hesabsız maddələr yenə,

 Bax gör meyl edirlər mərkəzlərinə.

 Göyə doğru çox qalxarsa su

 Yenə torpaq olar ən son arzusu

 Kainatda hər şey cəzbə bağlıdır.

 Şair bu misralarla öz dövründə elmə məlum olmayan elektromaqnit qanununlarından bəhs edir. Hətta kəşfinin 1667-ci ildə ingilis alimi Nyuton tərəfindən həyata keçirildiyi söylənən “cazibə qanunu” haqqında dahi Nizami bu misralarda açıqca bilgilər vermişdir. Hətta Şeyx Nizami daha dərinə gedərək dövri olaraq dəyişən elektrik və maqnit sahələrinin fəzada yayılmasının elektromaqnit dalğaları olduğunu da göstərmişdir. Bu sübut olduqca dəqiq, real faktlarla nəzmə düzüldüyündən insanı mat qoyur. Xatırladaq ki, Şeyx Nizami fars dilində yazdığından bu misralar bizə dil çevriciləri tərəfindən ötürülmüşdür. Təbii ki, orjinaldakı hikmətlər isə daha dərindir.

 Bundan başqa, “Leyli və Məcnun” əsərində belə bir misralara rast gəlirik.

 Yerin hüdudundan o tərəfdə də

 ...buludlar fələklər qarışır yenə,

 Onlar bir-birinə sarılmış bərk-bərk,

 Hamısı tor kimidir gəzir kürətək

 Bu kürə şəklində yalnız yer deyil,

 Hər xətt hərlənir yuvarlaqdır bil...

 Burda heyran ediləcək məqam odur ki, kainatın fırlanmasını 1927-ci ildə Holland astronomu Oort sübut etmişdir. Şair Nizami isə XII əsrdə elmə meydan oxuyaraq, şerin dili ilə səsləndirirdi Yerin fırlandığını. Və hətta tək Yerin yox kainatdakı bütün göy cisimlərinin fırlandığını söyləyirdi. Təbii ki, dahi şair, filosof haqlı idi söylədiklərində. Həmən əsərdən daha bir neçə misra:

 ...Tüstü bu dərədən qalxar yuxarı

 Iki üç cidalıq gəzər rüzgarı,

 Sonra əyilərək geriyə dönər,

 Bu yer kürəsini başına enər.

 deməklə şair bizi əhatə edən atmosfer qatını bir tüstüyə bənzədir, onun da varlığından xəbərdar olduğunu şerin dili ilə deyirdi.

 Daha sonra “İsgəndərnamə”yə müraciət edək. Burada da heyranedici məqamlar çoxdur.

 Əvvəl mövcud oldu tək hərəkət,

 Onu iki yerə ayırdı sürət.

 Hər iki hərəkət gəlib bir yerə,

 Əvvəlki hərəkət ayrıldı yenə.

 Bu üçü qoşulub bir-birinə,

 Üç xətt zahir olu üç hərəkətdən,

 Üç dövrə yarandı ondakı xətdən.

 Burada hərəkətin mövçudluğunu söyləyən şair, ondan yaranan bərabər sürətli və dəyişənsürətli hərəkəti də görə bilmişdi. Eyni zamanda fəza və zaman anlayışına toxunaraq üç oxlu kooridinat sisteminin mövcudluğunu aydın şəkildə göstərmişdir.

 Zərrə qədər boyası rəngi varmı havanın?

 Tutqunluğu könüllər oxşayırmı havanın?

 Hər kim ki, əyninə göy paltar geyər,

 Günəşi özünə çörək eyləyər...

 deməklə, şair işığın dispersiyası mövzusuna - optikaya toxunub. Bildiyimiz kimi Günəş işığı yerə çatana qədər fəzada səpilir və spektral qaydada müxtəlif şəkilə düşür. Göyün üzü mavi rəng alır.

 Böyük filosof bir şerində Yer üzündə yalnız ağ rəngin mövcudluğunu qalan bütün rənglərin ondan alınmasını xüsusi ustalıqla qələmə alır.

 Səma saflığında gümüş qədər ağ,

 Günəş kimi təmiz gün kimi parlaq.

 Gündüzün işığı ağlığındadır,

 Ayın yaraşığı ağlığındadır.

 Rənglər sünidir dünyada bir ağ,

 Bilməyir sünilik bilməyir boyaq.

 Nizami Gəncəvi haqqında bu cür dəyərli tədqiqatlara istedadlı fizik, şairə xanım, Neftçala rayonunun fizika müəllimi Günay İbrahimovanın yazdığı elmi məqalələrdə daha çox rast gəlinir.

 Bir sözlə, Nizami irsində bu cür dünyəvi, fiziki qanunauyğunluqlar olduqca çoxdur.

 Ümumiyyətlə, Azərbaycan klassik ədəbiyyatında böyük yaradıcılıq izləri olan filosof şairlər və yazarlar öz əsərlərində dünyanın nizam harmoniyasından, fiziki qanunauyğunluqlardan geniş istifadə etmişdilər. Şeyx Nizamidə olduğu kimi, Qazi Bünhanaddinin, Nəsrəddin Tusinin, Məhəmməd Füzulinin əsərlərindəki bu tip mövzular hələ də öz araşdırıcılarını gözləməkdədir.

 Görkəmli orta əsr Azərbaycan şairi və mütəfəkkiri. Azərbaycan-Türk ədəbiyyatı tarixində divan janrının ən möhtəşəm nümayəndələrindən biri kimi tanıdığımız Füzuli elm haqqında, dünyəvilik haqqında “Rindü Zahid” əsərində belə yazır:

 Elm bir dəryadır ki, ondan

 Həqqi tanımaq gövhəri hasil olar.

 Elmin rütbəsini alimdən soruş,

 Elmin ləzzətini cahil nə bilər...

 Ümid edirəm ki klassik dövrün tədqiqatçıları bundan sonrakı tədqiqatlarında bu cür nüanslara daha dərindən diqqət yetirərək fizikanı, dünyəviliyi daha geniş formada araşdıracaqlar.

 Müasir Azərbaycan poeziyasına gəldikdə buradakı rəngarənglik daha qabarıq diqqət çəkir. Ümumiyyətlə, 20-ci əsr müasir Azərbaycan poeziyasını iki dövrə bölmək olar: Sovetlər dönəmi və müstəqillik dönəmi. Sovetlər dönəmində hər sahədə olduğu kimi, ədəbiyyatda da vahid ideologiya hakim idi. Lakin bu ideologiyanın da tələblərindən sapmalar, yayınmalar mövcud olurdu. Həmin dönəmlərdə ideologiyanın tələblərindən irəli gələn ictimai-siyasi lirika ədəbiyyatın şah damarını tutsa da, məhəbbət lirikasi da öz axarında idi. Lakin lirikanın bu iki növündən fərqli olaraq, sərbəst lirik əsərlər müəllifləri də vardı ki, onlar daha çox ədəbiyyata elmilik, dünyəvilik gətirirdilər.

 Məsələn, Azərbaycan ədəbiyyatina yeniliklər gətirmiş ölməz Hüseyn Cavid “Elmi-bəşər” şeirində dünyəviliyə qovuşmağın yolunun elmdə olduğunu göstərir.

 Ruhpərvər, sevimli xülyadir

 Ki, inanmaq əbəs... nasıl, nə demək.

 İstərəm anlayırmısan? Məsəla:

 İmdi yerdən səmayə doğru dərin,

 Çox dərin bir fəza təsəvvür edin,

 Yüksəlib bir bəyaz qanadlı hüma,

 — Tizpərvaz bir fəriştə kimi —

 Böylə dalsın onun dərinliyinə...

 “Bilmək, öyrənmək” öylə bir uçurum

 Ki, onun intəhası yox, dibi yox...

 Azərbaycan ədəbiyyatında satira janrının zirvəsində dayanan Mirzə Ələkbər Sabir də öz əsərlərinin əksəriyyətində sətiraltı maneralarla dünyəviliyi, elmi tərəqqini öz oxucularına ötürürərək dini cəhalətin cəmiyyətdə yaratdığı gerilikləri ifşa edirdi:

 Əcnəbi seyrə balonlarla çıxır,

 Biz hələ aftomobil minməyiriz;

 Quş kimi göydə uçar yerdəkilər,

 Bizi gömmüş yerə minbərdəkilər!

 Azərbaycan türkcəsinin saflaşmasında misiliz xidmətlər göstərmiş dahi Səməd Vurğunun əsərlərinin əksəriyyəti dünyəvilik və izahı təbiət qanunauyğunluqlarına söykənən dərinliklərlə zəngindir. Bu zənginlik şairin “Dünya” şeirində sözün həqiqi mənasında tam çılpaqlığı ilə verilmişdir:

 Buludlar dağılır uzaqda lay-lay,

 Yenə öz yerində yuvarlanır Ay,

 Fəqət nə Cəlal var, nə də ki, Humay,

 Nə ömrə acıyır, nə yaşa dünya.

 Şair öz oxucusuna qəhrəmanları haqqında məlumat verməzdən öncə qısa bir ekuskurs edir ki, burada da təbiət harmoniyası, qısası astronomik məlumatlar insanı özünə cəlb edir.

 Ulduzlar havanın bağrını dəlir,

 Qayalı dağlardan duman yüksəlir,

 Xəyalım gecəni salama gəlir,

 Çapdırır atını bir başa dünya.

 Şair bu bənddə aydın səmanı təsəvvür edərək, kosmik fəzada axan ulduzlar, daha doğrusu uçuşan meteorlar haqqında nəzm dilində danışır. Məlumdur ki, Yerə yaxınlaşanda daşlar hava kütləsi ilə toqquşur, nəticədə bərk qızaraq işıq saçmağa başlayır, lakin yerə çatmamış yanaraq görünməz olur. Bundan başqa, elm sübut edir ki, düzənliklərdən dağlara doğru ərazinin mütləq hündürlüyü kəskin dəyişdiyinə görə meteoroloji ünsürlər də dəyişir. Yəni dağ silsilələri ilə duman əmələ gətirici hava axınları yüksək qayalıqlarda daha çox dumanlar əmələ gətirir ki, bu dumanlar da yuxarı doğru qalxır. Şair bu cür real həyat nümunələri arasında öz xəyali sürətini işə salaraq məcazi mənada dünyanın əbədiliyini göstərir.

 Digər bəndlərin də hər birinin özünəməxsus izahı vardır ki, lirik duyumu dərin olan uyğun sahənin tədqiataçıları bu misraları daha dəqiq izah edə bilərlər.

 Ellərə baxıram bağçalı, bağlı,

 Göylərə baxıram qapısı bağlı,

 Kainat ixtiyar, sirli, soraqlı,

 Əzəldən yaranıb tamaşa dünya.



 Bir də görürsən ki, açılan solur,

 Düşünən bir beyin bir torpaq olur.

 Bir yandan boşalır, bir yandan dolur,

 Sirrini verməyir sirdaşa dünya.

 Əzəldən belədir çünki kainat,

 Cahan daimidir, ömur amanat.

 Əldən-ələ keçir vəfasız həyat,

 Biz gəldi-gedərik, sən yaşa dünya!

 Müstəqillik dönəmində yaradıcılıqla məşğul olan şairlərin əsərlərində isə əsasən vətənə, torpağa, el-obaya məhəbbət lirikası üstünlük təşkil etdiyindən yenidən ədəbiyyatımızda dini və mifik obrazlar canlandırıldı. Lakin buna baxmayaraq, bu dövrə aid lirika ilə məşğul olan şairlərimiz də vardır ki, onların əsərlərində lirika ilə fizikanın, lirika ilə dünyəviliyin əlaqələri çox böyük ustalıqla verilmişdir.

 Yaradıcılığına yaxından bələd olduğum bir neçə şairlərin əsərlərinə müraciət etdikdə dediklərimin açıq ifadəsini görmüş olarıq. Sufi ruhlu istedadlı şair, ixtisasca mühəndis olan İbrahim İlyaslının yaradıcılığında lirika ilə fizikanın harmoniyası gözəl bir axarla verilmişdir:

 Üfüqdə ürəyi al-qan olaydım,

 Gecə göy üzü tək şan-şan olaydım.

 Sən Günəş olaydın, mən Dan olaydım

 Haqqa yol gedəydik bir-birimizdə.

 Cavidşünas alim, gənc şair Şamil Sadiqin də yaradıcılığında dünyəvilik rüşeymləri cücərməkdədir. Şair “Bu gecə yuxuda Günəşi gördüm” şeirində Günəşi həm eşq, məhəbbət, həm də təbiət nizamlayıcısı kimi vermişdir.

 Bu gecə yuxuda Günəşi gördüm...

 Yanaqları qızarmışdı bir azca,

 gözləri də gülürdü...

 Nəsə demək istədi,

 Susdu, danışmadı heç...

 Elə bil ki, içində sevgisini döyürdü...

 Niyyətilə barışmırdı heç...

 Buluda da küskün idi deyesen...

 Amma nədənsə, gözəlliyin gizlədən

 O topaya alışmırdı heç…

 İxtisasca riyaziyyatçı olan Rasim Şıxızadə şair kimi geniş ictimaiyyətə tanış sima olmasa da yaradıcılığı ilə tanış olarkən dünyavi təfəkkürlü lirik şair kimi sevilir.

 Zirvə, kimin başı üstə,

 İldırımlar çaxa bilər.

 Kim buludu eynək kimi,

 Gözlərinə taxa bilər.

 Sənə yalnız Tanrı özü

 Yuxarıdan baxa bilər.

 Fizika-riyaziyyat elmləri doktorları Hidayət Nur və Vaqif Nəsir də fizikanın lirika, lirikanın da fizika ilə birbaşa bağlı olduğunu öz əsərlərində əyani olaraq göstərmişdilər.

 Məruzənin sonunda gəldiyim qənaət belədir ki, fizikanı bilməklə dünyanı olduğu kimi qavramaq mümükündür. Məhz fizikanı bilməklə dünyanın hər iki üzünü – görünəni və görünməyəni bilmək mümkündür. Fizikanı lirik dillə ifadə etmək isə təfəkkürdə dünyəviliyin dərkini asanlaşdırmaqla yanaşı, fizikanın ədəbiyyatla, ədəbiyyatın isə fizika ilə mükəmməl bağlılığını sübut edir.

MƏqalənin müəllifi  Yusif Alıyev